Kayseri’nin Soğuk Sabahlarında Başlayan Bir Soru: Asetil Koenzim A Nerede Oluşur?
Kayseri’nin sabahı her zamanki gibi sertti. Camın kenarında buz gibi bir ışık süzülüyordu içeriye, sanki dışarıdaki dünya beni içeri çağırmıyor da, bilerek uzak tutuyordu. O sabah yine defterimi açtım. Sayfalar arasında kaybolmayı seviyorum; çünkü kelimeler bazen insanlardan daha dürüst oluyor.
“Bugün yine içimde bir şeyleri anlamaya çalışıyorum,” diye yazmışım ilk satıra. Sonra durdum. Kalem elimde ağırlaştı. Çünkü aklımda tek bir soru vardı, günlerdir peşimi bırakmayan bir cümle gibi: Asetil koenzim A nerede oluşur?
Bunu sadece bir ders sorusu gibi düşünmüyordum artık. Sanki kendi içimde bir yerlerde oluşuyormuş gibi hissediyordum. Bir şeylerin başlangıç noktası… ama benim hayatımda neresi olduğunu bilmediğim bir başlangıç.
Bir Ders Kitabından Fazlası: Hücrenin İçindeki Hikâye
Üniversitede biyokimya dersinde ilk kez duymuştum Asetil koenzim A’yı. Hocanın sesi tahtaya tebeşirle yazdığı kelimelerin arasına karışıyordu.
“Mitokondri matriksinde oluşur,” demişti. “Karbonhidrat, yağ ve proteinlerin yıkımında merkezi bir ara üründür.”
O an sınıfta herkes not alıyordu. Ben ise sadece tahtaya bakmıştım. Çünkü “mitokondri matriksi” kelimesi bana bir hücre içinden çok, insanın iç dünyası gibi gelmişti. Katman katman, derin, görünmeyen.
O gün eve döndüğümde defterime şunu yazmışım:
“Belki de insanın içindeki enerji de bir yerde oluşuyordur. Tıpkı Asetil koenzim A gibi.”
Şimdi geriye dönüp baktığımda, o cümle bana biraz fazla dramatik geliyor. Ama yine de silmiyorum. Çünkü o an hissettiğim şey gerçekti.
Mitokondrinin İçinde Bir Yolculuk
Asetil koenzim A nerede oluşur? sorusu aslında sadece bir yer sorusu değil. Bir yolculuğun başlangıcı.
Hücrelerimizin içinde, mitokondri adı verilen küçük ama inanılmaz güçlü yapılar var. Onlara “hücrenin enerji santrali” diyorlar. Ama ben onları hep küçük bir şehir gibi hayal ettim. İçinde yollar, dönüşüm istasyonları, sürekli çalışan mekanizmalar…
Asetil koenzim A işte bu şehirde oluşuyor.
En çok bilinen yol, pirüvatın oksidatif dekarboksilasyonu. Yani glikozdan gelen pirüvat molekülü, mitokondriye girdikten sonra pirüvat dehidrogenaz kompleksi sayesinde Asetil koenzim A’ya dönüşüyor. Ama bu cümleleri ilk duyduğumda içimde bir şey kırılmıştı. Çünkü bu kadar teknik bir süreç, bana o kadar duygusal gelmişti ki…
Sanki bedenim bana şunu söylüyordu:
“Sen farkında olmadan sürekli dönüşüyorsun.”
Ve ben bunu yeni öğreniyordum.
Yağların Sessiz Katkısı
Sadece karbonhidratlar değil. Yağ asitleri de beta oksidasyon yoluyla mitokondri içinde parçalanıyor ve yine Asetil koenzim A oluşuyor.
Bu kısmı öğrendiğimde şaşırmıştım. Çünkü hayatımda “yağlar” hep kötü bir şey gibi anlatılmıştı. Oysa hücremde sessizce çalışan, enerjiye dönüşen bir sistemin parçasıydılar.
Bir akşam Kayseri’de yürürken bunu düşündüm. Soğuk rüzgâr yüzüme vuruyordu. Ellerim cebimdeydi. İçimden geçirdim:
“Demek ki en çok kaçtığım şeyler bile bana enerji olabiliyor.”
O an biraz umut hissettim. Ama aynı zamanda garip bir kırgınlık da vardı içimde. Çünkü insan kendi içinde bile dönüşmeyi geç fark ediyor.
Günlük Sayfalarımda Asetil Koenzim A
Defterimi açtığımda bazen sayfaların arasında kurumuş kahve lekeleri oluyor. Bazen de yarım kalmış cümleler.
Bir sayfada şunu buluyorum:
“Bugün Asetil koenzim A nerede oluşur diye tekrar düşündüm. Mitokondri dedim. Ama aslında içimde de bir yerde oluşuyor gibi.”
O gün çok yalnız hissetmiştim. İnsanların arasında bile yalnız.
Ve o yalnızlıkla biyokimya arasında garip bir bağ kurmuştum. Sanki hücrelerimin içinde sürekli bir üretim vardı ama benim dış dünyamda aynı üretkenlik yoktu.
Kendime kızdığım zamanlar oldu. Neden bu kadar yavaş ilerliyorum diye. Neden bazı insanlar hayatlarını düz bir çizgide yaşarken ben sürekli içimde dalgalanıyorum diye.
Ama sonra hatırlıyorum:
Asetil koenzim A da bir anda ortaya çıkmıyor. Bir sürecin sonucu.
Hayal Kırıklığı: Öğrendiğim Şeylerin Ağırlığı
Biyokimya bazen bana fazla gerçek geliyor. İnsan bedeninin ne kadar mekanik çalıştığını görmek, duygusal tarafımı yoruyor.
Bir gün laboratuvarda hocamız şöyle demişti:
“Eğer Asetil koenzim A oluşmazsa, enerji döngüsü çöker.”
O cümle beni düşündürmüştü. Çünkü ben de bazen içimde bir şeyler oluşmadığında çökmüş gibi hissediyorum.
Kayseri’de bir kış akşamı eve dönerken bunu düşündüm. Sokak lambaları sarı bir ışık saçıyordu. Kar yoktu ama hava kar gibiydi.
Kendime şunu söyledim:
“Belki de ben de kendi içimde Asetil koenzim A oluşmadığında yoruluyorum.”
Bu düşünce bana hem saçma hem de çok gerçek geldi.
Mitokondri Matriksinde Başlayan Duygular
Asetil koenzim A nerede oluşur? sorusunun cevabı teknik olarak net: mitokondri matriksi.
Ama ben artık bu cevabı sadece bir biyoloji bilgisi olarak görmüyorum.
Mitokondri matriksini, insanın içindeki görünmeyen üretim alanı gibi düşünüyorum. Dışarıdan kimse görmüyor ama içeride sürekli bir hareket var.
Tıpkı benim duygularım gibi.
Bazen umut oluşuyor orada. Bazen hayal kırıklığı. Bazen de hiçbir şey yokmuş gibi bir boşluk.
Ama hiçbir şey aslında “hiç” değil.
Umut: Küçük Bir Molekülün Büyük Anlamı
Bir gün ders çıkışı arkadaşım bana “bu kadar biyokimyayı neden bu kadar kişisel alıyorsun” dedi.
Cevap veremedim. Çünkü açıklayamazdım.
Nasıl anlatılır ki? Bir molekülün oluşum yerini öğrenirken kendi içinin de şekillendiğini hissetmek…
Asetil koenzim A nerede oluşur? sorusu bana sadece hücreyi değil, kendimi de öğretti.
Kayseri’de bir kafede otururken defterime şunu yazdım:
“Belki de ben de sürekli bir dönüşüm halindeyim. Tıpkı mitokondri içinde Asetil koenzim A’nın oluşması gibi.”
O an garip bir huzur hissettim. İlk defa bir şeyler bana anlamlı gelmişti.
Gecenin Sonunda Kalan Düşünce
Gece olduğunda Kayseri daha sessiz olur. Pencerenin önünde oturup dışarı bakarım bazen. Işıklar uzak, sesler az.
O an aklıma yine aynı soru gelir:
Asetil koenzim A nerede oluşur?
Ve ben artık cevabı biliyorum. Mitokondri matriksinde. Ama sadece orada değil.
Benim düşüncelerimde, defterimin sayfalarında, yürürken içimden geçen cümlelerde de oluşuyor gibi.
Çünkü bazı bilgiler sadece öğrenilmez. İçine işlenir.
Son Bir Not
Defterimi kapatmadan önce son bir cümle yazıyorum:
“Bazen en küçük moleküller, en büyük duyguları taşır.”
Kalemi bıraktığımda içimde ne tam bir huzur var ne de tam bir huzursuzluk.
Sadece bir farkındalık.
Asetil koenzim A nerede oluşur? sorusu artık sadece bir biyoloji sorusu değil benim için. Hayatın içindeki sessiz dönüşümlerin adı gibi.
İlginizi Çekebilecek İçerik: Arçelik çaycı kaç watt gücündedir ?